W stolicy Łotwy Rydze zostanie przemianowany odcinek ulicy Antonijas, na którym znajduje się ambasada rosyjska Ukraińska Ulica Niepodległości. A w Wilnie na Litwie nienazwana wcześniej droga, przy której znajduje się ambasada (adres, który kiedyś oznaczał najbliższą główną ulicę) stała się teraz Ukraińcy Didvyrių g.: Ulica Bohaterów Ukrainy.
Wydarzenia historyczne wpisane są w wiele miejskich krajobrazów. W ramach międzynarodowego programu multidyscyplinarnego Projekt badawczybadaliśmy zmiany we wzorcach zmiany nazw ulic w Niemczech Wschodnich i Polsce w ciągu ostatnich 100 lat.
Dokumentujemy wszystkie zmiany nazw ulic w trzech miastach różnej wielkości w obu krajach: Lipsku, Annaberg-Buchholz i Frankfurcie nad Odrą w Niemczech; Poznań, Zbąszyń i Słubice w Polsce. Odkryliśmy, że kiedy do władzy dochodzi nowy reżim, zwykle potwierdza swoją symboliczną kontrolę w przestrzeni publicznej poprzez zmianę nazw ulic nawiązujących do wartości i bohaterów ich poprzedników.
Pamiątkowe nazewnictwo ulic
Nazwy w średniowiecznych centrach miast są zazwyczaj dość dosłowne. Odzwierciedlają typowe zajęcie dawnych średniowiecznych mieszkańców lub uderzające cechy samej ulicy. We Frankfurcie nad Odrą mamy Badergasse („zaułek lekarzy”) i Zur Schmiedegasse („zaułek kowali”). W Poznaniu ul Dominikańska znajduje się obok kościoła Dominikanów, natomiast ul Wielka, co w tłumaczeniu oznacza „duża ulica”, była jedną z najszerszych ulic prowadzących od bram miasta do Rynku Głównego.
W XIX wieku pierwszeństwo miało nazewnictwo ulic pamiątkowych. Liczne przykłady ulicy Fryderyka na terenach dawnych Prus nawiązują do jednego z siedmiu królów pruskich o imieniu Fryderyk lub Fryderyk Wilhelm. Oprócz monarchów i dowódców wojskowych na tablicach ulicznych swoje miejsce zajęli również uznani pisarze, malarze, kompozytorzy, naukowcy i przemysłowcy.
Razem w badanych przez nas miastach nazwy te tworzą nacjonalistyczny kanon kulturowy, który jest prawie wyłącznie niemiecko-polski i męski. Wyróżnia się w widocznym miejscu, ponieważ nazwy ulic skutecznie kodyfikują – lub wpisują – tę kulturową tradycję w miejski krajobraz.
Kiedy granice w Europie zostały przerysowane po I wojnie światowej, Poznań przeniósł swoją przynależność z Prus do Polski. Niemiecki panteon kulturalny (o nazwach takich jak Johann Wolfgang von Goethe) wkrótce zniknął z tabliczek ulicznych miasta, a jego miejsce zajął odpowiedni kanon polski (m.in. poetka Maria Konopnicka).
Ta zmiana kulturowa spowodowała również zmianę języka pejzażu miejskiego z niemieckiego na polski. Topologiczne, rzemieślnicze i referencyjne nazwy ulic mogą nie zmieniły swojego znaczenia, ale zostały przetłumaczone. Bahnhofstrasse przekształciła się w ulicę Dworcową (co w obu przypadkach oznacza „ulicę dworcową”).
Budowanie tożsamości kulturowej
Nasze badania pokazują, że miasta i miasteczka również używają nazw ulic do wyrażania i budowania swojej lokalnej tożsamości kulturowej. Lipsk jest sławny dla przemysłu wydawniczego i dlatego posiada wiele ulic nazwanych imionami lokalnych wydawców, pisarzy i muzyków, których dzieła tam drukowano. Poznań świętuje XIX-wieczną lokalną działalność społeczną, Zbąszyń oddaje hołd lokalnej muzyce dud, a Annaberg-Buchholz hołduje górniczym tradycjom.
Kolejne reżimy społeczno-polityczne narzucały swoje pogląd ideologiczny w miejskim krajobrazie celebrując swoich przywódców lub ich wartości. Pomimo tego, że naziści wydali instrukcje wyraźnie zniechęcające do nazywania ulic imionami żyjących osobistości, w okupowanym przez hitlerowców Poznaniu Heinrich Himmler i Herrmann Göring zostali upamiętnieni na Heinrichplatz i Hermannstadt, podczas gdy w Lipsku pojawiła się ulica nazwana imieniem Hitlera (Adolf-Hitler- Straße) od marca 1933 do maja 1945.
W okresie powojennym ulice NRD i PRL przeszły proces denazyfikacji. Nazwy, które zastąpiły te nazistowskie odniesienia, służyły jednocześnie do kodyfikacji komunistycznej symboliki. W sierpniu 1945 roku Adolf-Hitler-Straße w Lipsku zmieniła nazwę na Karl-Liebknecht-Straße, upamiętniając współzałożyciela Komunistycznej Partii Niemiec.
Upadek muru berlińskiego w 1989 r. przyniósł zjednoczenie Niemiec i ustanowienie demokratycznego rządu w Polsce. Tę zmianę polityczną można ponownie odczytać w sposobie dekomunizacji ulic niemieckich i polskich miast. Wielu powróciło do poprzednich nazw.
W 1947 r. władze komunistyczne w Poznaniu zmieniły nazwę na ul. Bukowska (nazwa orientacyjna, oznaczająca „ulicę prowadzącą do miasta Buk”) dla upamiętnienia komunistycznego generała Karola Świerczewskiego. W 1990 roku nazwa ta została przywrócona do ul. Bukowskiej.
Od 1989 r. zmiana nazw ulic w Niemczech miała często na celu naprawienie błędów przeszłości poprzez upamiętnienie dziennikarzy walczących o wolność prasy, mniejszości represjonowanych w III Rzeszy, a nawet bojowników ruchu oporu. Tak jest w przypadku obwodnicy we Frankfurcie nad Odrą na cześć Ernsta Heilborna, żydowskiego pisarza i dziennikarza prześladowanego przez nazistów.
sprawy reprezentacyjne
Nazwy ulic również nadal służą jako pole bitwy o reprezentację, ponieważ władze lokalne wykorzystują swoją moc, aby wpływać na to, kto jest pamiętany. W 2018 roku Poznań dodał do swojego miasta nazwiska 28 kobiet, aby upamiętnić 100 lat prawa wyborczego.
W Berlinie Afrikanisches Viertel (Dzielnica Afrykańska) w północno-zachodniej dzielnicy Wedding zastępuje nazwiska kolonialistów imionami afrykańskich bojowników o wyzwolenie. Na przykład Nachtigallplatz nosi imię Gustava Nachtigala, który kierował kolonizacją Kamerunu i Togo. jest ustawione na zostać Bell-Platzdla upamiętnienia kameruńskiej rodziny królewskiej, w tym króla Rudolfa Duala Magna Bella, który walczył z kolonialnymi represjami i został stracony przez Niemców w 1914 roku.
Gdy nazwy ulic są motywowane ideologicznie, ich zmiana nazwy spotyka się z początkowym entuzjazmem, ale z czasem pojawia się sprzeciw. Mieszkańcy wysyłają listy do lokalnych gazet i petycje do rady, na przykład. Z drugiej strony, gdy historia osoby uhonorowanej nazwiskiem ulicy jest mniej znana, ludzie zwykle ją całkowicie ignorują. Niewielu pamiętało i dbało o to, kim był Julian Leński (zmarły w 1939 r. przywódca KPZR), więc ulica nazwana jego imieniem w Poznaniu została zmieniona dopiero w 2017 r.
Wielu twierdzi, że obciążenie administracyjne zaangażowani w zmiany nazw – aktualizowanie dokumentów, wizytówek, papieru firmowego, drogich tabliczek z nazwami ulic – nie zawsze uzasadniają wysiłek symbolicznego „odmalowania” miejskiego pejzażu. To, co nazywamy „zmęczeniem ideologicznym”, może spowodować, że nowe projekty mieszkaniowe będą wybierały neutralne nazwy. Mianowicie Annaberg-Buchholz zdecydowała się na minerały. A polskie miasto Słubice poszło za owocami.
Nasz projekt pokazuje, że w niespokojnych czasach nazwy ulic zmieniają się, przekształcając historię w utrwaloną geografię społeczną naszych miast.
Ten artykuł został ponownie opublikowany z Rozmowa na licencji Creative Commons. przeczytać oryginalny artykuł.
Joanna Bator jest autorką publikującą na portalu humanmag.pl, gdzie zajmuje się tematami z zakresu aktualności, polityki, biznesu, technologii, sportu, rozrywki i stylu życia. Koncentruje się na jasnym i rzetelnym przekazywaniu informacji, śledzeniu bieżących wydarzeń oraz prezentowaniu historii i tematów istotnych dla czytelników w przystępny i zrozumiały sposób.