Recenzja Księgi Jakubowych Olgi Tokarczuk – historia mesjasza | Olga Tokarczuk

DW XVIII wieku na pograniczu dzisiejszej Ukrainy i Polski powstał niezwykły ruch religijny. Była to żydowska herezja wymyślona przez człowieka o imieniu Jacob Frank – według izraelskiego uczonego Gershoma Scholema „najbardziej ohydną i dziwną postać w całej historii żydowskiego mesjanizmu”. Frank twierdził, że nadszedł czas ostateczny i konwencjonalną moralność trzeba wywrócić do góry nogami. Chwalił się profanacją Tory gołymi pośladkami, zachęcał swoich wyznawców do łamania wszelkiego rodzaju tabu seksualnych i dietetycznych, a w końcu namówił wielu z nich do chrztu w kościele chrześcijańskim. Jego wielu uczniów czciło go jako proroka i zapisywało jego wizje i wypowiedzi w księdze zatytułowanej „Słowa Pana”.. Przykładowy fragment: „We śnie widziałem bardzo starą kobietę, 1500 lat. Jej włosy były białe jak śnieg; przyniosła mi 2 srebrne pasy i kiełbasę wołoską. Kupiłem od niej jedną, a drugą ukradłem. ”

Charyzmatyczny, transgresyjny i całkowicie obłąkany Frank pojawia się dzisiaj jako mieszanka Monty Pythona Osho, Davida Koresha i przywódcy mormonów Josepha Smitha, ale w swoich czasach był bardzo wpływowy. Co więcej, przebieg jego burzliwego, 80-letniego życia zbiegł się z ogromnymi zmianami politycznymi i filozoficznymi w Europie, kiedy załamała się społeczność polsko-litewska, a tradycyjne wierzenia religijne zostały uzurpowane przez rywalizujące twierdzenia nauki.

Książki Jakuba Noblistka Olga Tokarczuk to epicka kronika życia i czasów Franka i jego wyznawców. Na ponad tysiącu stron, pełnych historii i incydentów, jest wystarczająco obszerny, by uginać się w kolanach czytelnika. Zatłoczony jak obraz Bruegla, przenosi się z zabłoconych galicyjskich wiosek do greckich klasztorów, XVIII-wiecznej Warszawy, Brna, Wiednia i luksusowego otoczenia dworu Habsburgów. Zawiera ezoteryczne argumenty teologiczne, historię dyplomatyczną, alchemię, kabałę, polski antysemityzm i filozoficzne korzenie Oświecenia. To przerażająco ambitne dzieło, a jedną z odpowiedzi, jakie przynosi, jest po prostu zdumienie cierpliwością i wytrwałością, jaką poświęcono jej budowie.

Czytelnicy anglojęzyczni odnajdą pisarstwo Tokarczuka w jego dwóch poprzednich powieściach, również wydanych przez Fitzcarraldo. Przejedź swoim pługiem po kościach zmarłych, najbardziej dostępnym z twoich książek, to zagadka morderstwa noir osadzona na polskiej wsi; Loty, który zdobył nagrodę Booker International, to prowokujący do myślenia zbiór filozoficznych osobliwości na temat podróży, czasu, historii i przemieszczenia. Obie trudne do sklasyfikowania księgi są spójne dzięki gryzącej i specyficznej osobowości autorskiej, która nad nimi wisi.

Gęste, urzekające i dziwne, książki Jacoba jest na inną skalę niż którakolwiek z nich. Ten jest to powieść wizjonerska, która odpowiada konkretnemu wyobrażeniu arcydzieła – długiego, tajemniczego, a czasem niegościnnego. Tokarczuk zmaga się z największymi filozoficznymi tematami: celem życia na ziemi, naturą religii, możliwością zbawienia, brzemienną i straszliwą historią wschodnioeuropejskich Żydów. Ze swoim ogromnym naciskiem na oddanie dziwnego świata tak szczegółowo, jak to możliwe, powieść przypomniała mi czasy z Raju utraconego.. Żywość z jaką jest wykonana jest niesamowita. Na poziomie mikro widzi rzeczy z poetycką świeżością. Oto mały przykład: kiedy dwóch zwolenników Franka kłania się cesarzowi Habsburgów, „suknie Ewy i Anusi więdną, gdy przykucną”. W tym obrazie wielkich formalnych sukienek tracących swoją strukturę jest gęstość przypominająca haiku – i ten drobiazgowy stopień obserwacji jest konsekwentnie utrzymywany w całej książce.

Inny pisarz mógł opowiadać tę historię od narodzin Franka i podążać za zwrotami akcji w swoim powołaniu i służbie w linearny sposób. To nie jest sposób Tokarczuk. jak loty, Książki Jakuba to zlepek scen i głosów, obrazów i fragmentów, interpolacji od zwolenników Jacoba, zdjęć i map współczesnych dokumentów. (A tak przy okazji, strony są ponumerowane wstecz w ukłonie w stronę konwencji hebrajskiej i odwróceniu wartości implikowanych przez zbliżające się tysiąclecie).

Dominującym głosem powieści jest jej wszechwiedzący narrator, który prozą w imponującej teraźniejszości pisze o duchowych kryzysach swoich bohaterów: „W tej chwili Antoni Kossakowski zdaje sobie sprawę, że żałosny szum morza jest lamentem i że wszystko natury uczestniczy w tym procesie opłakiwania tych bogów, których świat tak rozpaczliwie potrzebuje. Nikogo tu nie ma. Bóg stworzył świat, a wysiłek w tym kierunku go zabił. Kossakowski musiał przejść całą tę drogę, żeby to zrozumieć. ”

W narrację przeplatają się pierwszoosobowe wspomnienia Nahmana, jednego z wyznawców Franka, który dla swego mesjasza wciela się w Judasza, a także listy polskiej szlachcianki z katolickim księdzem bibliofilem, księdzem Chmielowskim, który napisał pierwszy Encyklopedia polska, Nowe Ateny. Czytelnicy Lotów wiedzą, że to jedna z dwóch ulubionych książek Tokarczuk. (Drugim, odkrywczy, jest Moby-Dick.) Przez historię unosi się bezcielesny duch Yente, babki Jakuba, uwięzionej między życiem a śmiercią przez kabalistyczne zaklęcie i będącej świadkiem długiej i krwawej historii Żydów w Polsce aż do XX wieku.

Będąc w centrum książki, imiennik Jacob nie pojawia się w powieści przez ponad sto stron i pozostaje tajemniczą postacią, którą widzimy w przebłyskach zróżnicowanej intymności. Łatwo byłoby go przedstawić jako szarlatana i oportunistę – jego kontrola nad uczniami jest niepokojąca, a jego zachowanie seksualne jest wyzyskujące. Ale Tokarczuk, ateista, pozwala mu na charyzmę, na swoją szczerość i jest wyraźnie zafascynowany podróżami duchowymi i przyziemnymi. jego prawdziwych zwolenników (niektórzy zgromadzili wielkie fortuny i odegrali ważne role w historii Europy). W ciągu mniej więcej 30 lat, które obejmuje większość akcji, widzimy, jak te postacie starzeją się, mijają, a świat wokół nich ulega ogromnym zmianom.

Tokarczuk pisała w Lotach o teologicznej koncepcji składka, zdolność dostrzegania boskiej jedności w różnych rzeczach i to jest artystyczna logika stojąca za tą książką. Zadaniem czytelnika jest wydedukowanie wyższego rzędu z mozaiki scen i fragmentów. Wymaga to cierpliwości – i nie jestem pewien, czy poleciłbym nowicjuszom rozpoczęcie pracy Tokarczuk tutaj. Ale Księgi Jakubowe, które są tak wymagające i wciąż mają wiele do powiedzenia w sprawach trapiących nasze czasy, będą kamieniem milowym w życiu każdego czytelnika, który ma ochotę się z tym zmierzyć.